abd haberleri canlı haber
Tarih Ansiklopedisi

Muhtesip ne demek? Muhtesib anlamı nedir? Muhtesip görevlisi nedir? Muhtesib tarihi nedir?

Anadolu şehirlerinde esnafın, çarşı-pazar fiyatlarının, ölçü ve ağırlıkların denetlenmesi işini Padişah adına kazalarda görev yapan kadılar üstlenmişlerdi. Kadılara bu konuda en çok yardımcı olan kişisi ise muhtesib idi. Osmanlılarda daha ziyade “İhtisab Ağası” veya “İhtisab Emini” denilen muhtesib, kadının şehirdeki ahalinin kamu yaşamında ve alışverişlerinde hukuk kurallarına uygun davranmalarını kontrol ederdi Muhtesib özellikle çarşı bölgesinde faal olup, ağırlık ve ölçüleri, malların fiyat ve kalitesini kontrol yapardı. Kazanın kadısına bağlı olan bu devlet görevlisi,  a ulaşan malların fiyat ve kalitesini denetlemek ve düzenlemekten de sorumluydu.

Muhtesibin üstlendiği sorumluluğun ağırlığı, göreve atanması için bazı şartlara haiz olmasını gerekli kılıyordu. Bunlar arasında Müslüman ve erkek olmak, adaletli, ilim sahibi, takva ve güzel ahlak sahibi, zeki ve temiz yüzlü olmak gibi kaideler bulunuyordu. Temiz yüzlü olması ilgili kanunnâmede yalan söylediği ve yanlış bir iş yaptığında hemen yüzünün kızarmasından belli olacağı şeklinde gerekçelendirilmiştir. Muhtesibin vazifesi genel olarak bir seneydi. Vazifesi karşılığında bir sene müddetle ihale olunan iltizamı alır ve bunun karşılığında devlete bedel-i mukataa adıyla bir parayı peşin öderdi. Muhtesib bu iş için ödediği parayı ihtisâbiyye rüsûmu denilen ve esnaftan alınan bac ve cerîmelerle karşılardı. Esnaf ve zanaatkârlardan alınan bu vergi tüccar ve esnafın maddi durumlarına, bölgenin özel durumuna göre alınırdı. Bir sene sonra görevi sona erdiğinde tekrar aynı vazifeye talip olabilirdi.

Muhtesibin dinî, adlî, ekonomik ve sosyal hayatla ilgili görev ve yetkileri kanunnâmelerde belirtilmişir. Buna göre, muhtesib olan kişi kadının emir ve talimatlarına göre şehirdeki narhı belirleyebilir, denetlediği zanaatkârlardan kötü mal üreten olursa o zanaatkârı kadı önünde yargılatıp, ceza almasını sağlardı. At, katır, eşek gibi hayvanların nalsız dolaştırılmaması, aşırı yük yüklenmemesi ve zayıf, güçsüz hayvanların çalıştırılmaması, bunlara uymayanların cezalandırılması da onun görevleri arasında idi. Eğer muhtesib, çarşı ve pazar esnafıyla anlaşır ve saptanmış olan fiyattan daha aşağı fiyata satanlara göz yumarsa, bu durumda kendisi de cezalandırılmaktaydı. Bunların haricinde muhtesibin görevleri arasında vergi toplama, işyeri açma ruhsatı verme, esnafı kontrol etme, ölçü, tartı, âlet ve birimlerindeki hileler, her türlü iktisadî faaliyetteki aldatmalar, vaktinde ödenmeyen borçlar, komşuluk hakları ihlalleri gibi sıkça karşılaşılan ticarî ve sosyal sorunları çözüme kavuşturmak da gelmekteydi.

Eski görevleri arasında kamu hukukuna veya ticarete karşı işlenen suçlar, dinsel kurallara uyulmasını denetlemek olduğu kadar, iman suçlarına karşı da önlem almak gelmekteydi. Örneğin, XVI. yüzyıla ilişkin İstanbul pazaryerlerinin asayişine ilişkin bir kanunda muhtesib, Ramazan orucu tutmayanlara, mezarları karıştıran hayvanlara müeyyide uygulamaktaydı. Yine içki içip sarhoş olanlar, talih oyunlarıyla uğraşanlar, mezarların üzerine oturanlar, Müslümanları rencide edecek şekilde din ve emirleriyle alay edenler, insan haysiyet ve şerefine yakışmayacak şekilde hareket edenler ile umumi âdâb ve ahlakı bozanlar muhtesib tarafından sorgulanırdı. Fakat sonraki dönemlerde oldukça hızlı bir şekilde, muhtesibin eski görevleri değişmiş ve yetkileri sınırlanmıştır. Muhtesibin şehirdeki rolü, XVI. yüzyılın sonundan itibaren giderek artan bir şekilde, tüccarların veya zanaatkârların hilelerini cezalandırmaya yönelmiş görülmektedir.

Nitekim Şer‘iyye Sicilleri’nde muhtesibin görevleriyle alâkalı kayıtların tamamı esnafın ve pazar yerlerinin denetlenmesi ve tartı, ölçü gibi âletlerin kontrol edilmesiyle ilgili olması, bu görüşü doğrulamaktadır. Şehirlerde muhtesibin, belirli aralıklarla düzenli olarak bütün esnafı denetlediği görülmektedir. Özellikle tartı ve ölçüde hilenin çok yapıldığı ekmekçi, çörekçi-börekçi, leblebici, bakkal, sabuncu, mumcu, keçeci ve kasap esnafı denetleneceği zaman bu guruba mensup bütün esnaf aynı gün denetlenmekte ve tartısı, ölçüsü bozuk ve eksik olanlar muhtesib nezaretinde mahkemeye sevk edilmekteydi. Muhtesibin görevlerinden birisi de, esnafın sattığı mallarda önceden saptanmış olan narha uymasını sağlamaktı. Bu konuda esnaf temsilcileri ve halk da muhtesibe yardım etmekteydi. Muhtesib, tartılarda ağırlık olarak kullanılan taş ve kâse gibi nesneleri tartmakta ve bunların belirlenen ağırlıkta olup olmadığını da tescil etmekteydi.

Muhtesib, yukarıda değinildiği gibi sadece esnafın tartı ve ölçülerini kontrol etmez, üretilen malın standartlara uygun ve kaliteli olmasını da sağlardı. Ekmekçi esnafına yapılan denetimler esnasında ekmekçinin sattığı ekmeğin çiğ, pişmemiş ve hamur olması ile ekmeği eksik gramajlı ve içine nohut unu katanları uyarırdı. Yine sabuncuların yaptıkları sabunun çiğ olmaması ve keçecilerin kaliteli keçeden imal etmeleri konusunda devamlı denetim yaparlardı. Bunlara uymayan esnafın ise önce uyardığı, aynı uygulamayı devam ettirenleri ise meslekten men edilmek dahil, ağır müeyyideler uygulardı. Muhtesibin diğer görevleri arasında, Gayrimüslimler, askerî zümre ve devlet görevlilerinin giymesi gereken kıyafetleri tanzim eden kanunun tatbik edilmesi, küçük çocukları koruma ve yetiştirme, fakirlere yardım, yol, sokak ve kaldırımlarım tamiri ile sağlık hizmetlerinin yürütülmesi de bulunuyordu.

Muhtesib, esnafı ve pazarı denetlerken yanında beratla görev yapan bir terazici bulundururdu. Yine ehl-i hibre denilen uzman bilirkişi de gerektiğinde mahkemece görevlendirilip çeşitli konulardaki ihtilafların çözümünü sağlamada muhtesibe yardımcı olmaktaydı. Esnafın üzerine düşen ihtisab resmini kuloğlan/koloğlan denilen görevliler toplardı. Kuloğlanları fiyatların denetimi, üretimin standartlara uygunluğu, çarşı ve pazarların düzen ve güvenliği, kanunlara aykırı hareket eden esnafı mahkemeye intikal ettirmek gibi vazifeleri de bulunuyordu.

II. Mahmud döneminde 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla birlikte aynı yıl çıkarılan İhtisab Ağalığı Nizamnâmesi’nde İhtisab Ağalığı unvanı, İhtisab Nazırlığına, İhtisab müessesesi İhtisab Nezaretine, Kuloğlanlığı da İhtisab neferliğine dönüştürüldü. Bu kurulan nezaretin görevleri de yeniden düzenlendi. İhtisab neferleri belediye zabıta memurluğu görevini devraldılar. Tanzimat’ın ilanı ile İhtisab Nazırı, Meclis-i Vükelâ ve Meclis-i Âlî-i Umûmi üyesi oldular. Sorumluluk alanlarına yeni konular ilave edildi. Bu bağlamda Osmanlı tebaası Protestanların işleri nezarete verildi. 1851 yılında yapılan yeni bir düzenlemeyle İhtisab Nezareti lağvedildi ve görevleri zabtiye müşirliğine bırakıldı. Kısa süre sonra tekrar kuruldu. Akabinde 25 Temmuz 1855 tarihinde nezaret bir kez daha kaldırıldı ve görevleri bugünkü belediyelerin temeli olan Şehremânetine devredildi.

M. Murat ÖNTUĞ

KAYNAKÇA

Osman Nuri, Mecelle-i Umûr-u Belediye, I, İstanbul 1922, s. 335, 408; Ahmet Akgündüz, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukuki Tahlilleri, I, İstanbul 1990, s.234; Cengiz Kallek , “Hisbe”, DİA, XVIII, s.133; Ziya Kazıcı, Osmanlılarda İhtisâb Müessesesi, (Ekonomik, Dinî ve Sosyal Hayat), İstanbul, 1987, s.29 vd.; İlber Ortaylı, Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840-1880), Ankara 2000, s.129-132; Robert, Mantran, 17. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul, Kurumsal, İktisadi, Toplumsal Tarih Denemesi, I, çev. Mehmet Ali Kılıçbay-Enver Özcan, Ankara, 1990, s. 135; İbrahim Erdoğdu, “Osmanlı İktisadi Düzeninde İhtisab Müessesesi ve Muhtesiblik Üzerine Bir Deneme”, OTAM, XI, Ankara 2000, s.133; Ali Rıza Abay, “Toplumsal Yapı ve Toplumsal Kurum Değişimi (İhtisap Kurumunun Zabıta Teşkilatına Dönüşümü Örneği)”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sy. 7 (Aralık 2002), s.368; İlhan Yerlikaya, “Tanzimat’tan Önce Osmanlı Devleti’nde Belediye Hizmetleri”, Osmanlı, VI, Ankara 1999, s. 141-143; Ömer Düzbakır, “Bursa Şerʻiyye Sicillerine Göre Esnaf Teşkilatı ve Kumaş Nizamı”, Türk Kültüründe Terzilik, Acta Turcica Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, II/2, (Temmuz 2009), s. 51.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu
İstanbul evden eve nakliyat izmir dijital ajans dijital pazarlama vds satın al