abd haberleri canlı haber
Tarih Ansiklopedisi

Sancak ne demek? Osmanlı’da sancak nedir? Osmanlı sancak teşkilatı nedir?

Osmanlı döneminde idarî ve askerî anlamda yaygın olarak kullanılan “sancak”, üzerindeki çeşitli renkler ve logolarla her esnaf grubunu temsilen de kullanılmaktaydı. Türkçede “sanç-” fiilinden türediği anlaşılan sancak kelimesi, “bayrak ve tuğ gibi özellikle toprağa dikilen, bir anıtın veya geminin üstünde devamlı dalgalanan ve bir sembol bildiren flama, denizcilikte geminin sağ tarafı, Osmanlı Devleti’nde bir bölge veya gelir getiren has” gibi anlamlara gelir. Türkçenin birçok kolunda çeşitli türevlerine rastlanan ve bu bağlamda eski Türkçe yazıtlarda mızraklamak anlamında “sanç- /sançı- /şanç- /çanç-” şekillerinde görülen kelimenin, “altı erig sançdı / altı adamı mızrakladı” örneğinde olduğu gibi en yaygın şeklinin “sanç-” olduğu anlaşılır. “Sançdım”, “sançdımız”, “sançdı” fiil çekimleriyle kullanılan “sanç-”, XI. yüzyılda Kâşgârlı Mahmud’da dürtmek, sokmak, yenmek anlamlarına gelir. Kıpçakçada “yigirmi kaznı bir şişke sançar” ifadesinde de batırmak, saplamak, geçirmek anlamlarında fiil kökü “sanç-” şekliyle görülür. Altaycada “şanış-” ve “çanış-” şekillerinde geçen kelime, Başkurt dilinde “säns-“ şekliyle sivri bir şeyi bir yere saplamak, dürterek batırmak; ağrımak, acımak; terzilikte iğneyi kumaşa batırmak; hayvanlar için kuyruğunu yukarı kaldırmak, dikmek; söz ile sataşmak, acı söz söylemek anlamlarında kullanıldığı tespit edilir. Özbekçede eski Türk yazıtlarında olduğu gibi “sanç-” şeklinde kullanılmakta ve ucu keskin bir aleti basarak ya da darbe ile vurarak sokmak, tıkmak, saplamak, sokuşturmak anlamlarından başka insan vücuduna keskin bir alet sokulmuş gibi ağrımak veya mecazî olarak sözle laf atmak manalarını da taşır. Kelimenin Kırgız dilindeki fiil hali, bir yandan öbür yana delmek ve saplamak anlamındaki “çanç-”; Kazak dilindeki şekli ise “şanşı-”dır. Çağdaş Uygurcada “sancak” sözü bayrak ve tuğ anlamlarına gelirken aynı kökten türeyen “sancıtmak” kelimesi, sokturmak, saplatmak anlamını taşır. “Sancımak” ise sivri ve keskin şeyleri güç kullanarak sokmak, insan vücuduna sivri bir şey sokulmuş gibi ağrımak ve mecazî anlamda laf sokmak anlamlarına gelir.

Anadolu Türkçesinde daha geniş bir kullanım alanına sahip olan kelimenin “sançmak, sancımak” / saplamak, “sancış” /savaş, “sancışmak” / süngüleşmek, “sancılmak” / batmak, “sancak çözmek” / sancak açmak, bayrak çekmek, “sancak urmak” / sancak dikmek vb. şekilleri tespit edilir. Başka dillere de giren sancak kelimesi, Farsçada “nişan”, “alem”, kadınların giydiği “leçek” (Kırgızcada “eleçek”) gibi başlık ve kuşaklar üzerinde onları tutturmak için kullanılan süslü iğne anlamlarını taşır. Modern Farsçada sancak kelimesi, dikiş iğnesinden farklı olarak “toplu iğne” manasına gelir. Bazı kaynaklar “sancuk” şeklinde “sancak”ın bir varyantını verir. Bu varyant ise kelimenin bilenmiş, sivrileştirilmiş anlamını taşıdığını gösterir. Sancak bütün bu manaları içinde “bayrak veya bunun temsil ettiği askerî birlik, bunların oluşturduğu idarî bölge” anlamında yaygın biçimde kullanılmıştır.

Sancağı bayrak mesabesinde kullanan sivil toplum örgütlerinin başında esnaf zümresi gelir. Genelde teşkilatı olan şehir ve kasabalardaki her esnaf grubunun kendine ait bir sancağı olur. Daha çok yeşil atlastan olan bu sancaklar üzerinde ayetler yazılır, kırmızı ve beyaz ipekten bir kordonun ucunda o esnafın arması yer alır. Bu sancaklar uzun bir direk ucunda yüksekte tutularak taşınır. İslâmın ilk devirlerinden itibaren alem-i şerîf olarak görülen sancak, geleneğe göre Anadolu’da Selçuklu hâkimiyetinin sonlarına doğru özellikle ilk Osmanlı hükümdarının temlik alâmetlerinden biri olmuştur. İlk Osmanlı tarihlerinde, Karacahisar’ın Osman Gazi tarafından fethinden sonra Anadolu Selçuklu Sultanı III. Alâeddin Keykubad’ın bu fethi kutlamak için Osman’ın yeğeni Ak Timur vasıtasıyla ona bir sancakla takımını gönderdiği bilgisi bulunur. Bu bağlamda Ahiliğin manevî merkezi Kırşehir’de esnafın alameti olan sancak ise “Ahilik Sancağı” olarak bilinir.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu
İstanbul evden eve nakliyat izmir dijital ajans dijital pazarlama vds satın al